Zonder vertrouwen geen flex: waarom de bewoner de knop moet houden

In schuren, bijkeukens en garages hangen inmiddels tienduizenden thuisbatterijen. In de basis doen ze één ding: laden als de zon schijnt, ontladen als het huis stroom vraagt. Steeds vaker luisteren ze ook naar signalen van buiten: naar de uurprijs van een dynamisch contract, naar de onbalansmarkt van TenneT via de energieleverancier, en sinds kort naar de netbeheerder, die via uitvragen als KV Flex ruimte zoekt op het laagspanningsnet.

We praten in deze sector graag over wat er nog moet komen: meer netcapaciteit, meer opslag, meer regelbaar vermogen. Maar de grootste energiecentrale van Europa staat er al. Ze bestaat uit miljoenen thuisbatterijen, laadpalen en warmtepompen, en ze heeft één eigenaardigheid: ze is van niemand in het bijzonder, en van iedereen een klein beetje. Dat maakt de vraag wie die apparaten straks beheert tot een van de belangrijkste vragen van de energietransitie. En tegelijk tot de vraag die in marktuitvragen, pilots en persberichten nauwelijks aan bod komt.

Mijn antwoord is kort: de bewoner houdt de knop. Niet omdat dat netjes is, maar omdat het werkt. Een huishouden dat begrijpt wat er met zijn apparaten gebeurt en zelf de grens bepaalt, geeft steeds meer ruimte. Een huishouden dat wordt verrast, trekt de stekker eruit. Vertrouwen is dus geen bijzaak van flexibiliteit, het is de bron ervan. Hoe meer bewoners willen meedoen, hoe meer flexibel vermogen er beschikbaar komt, en hoe minder we met z'n allen betalen voor netverzwaring, piekcentrales en weggegooide zonnestroom. De opgave voor onze sector is daarom tweeledig: zorgen dat huishoudens mee kúnnen doen, en daarna dat ze mee wíllen doen.

Mee kunnen doen: de flexibiliteit hangt al in huis

Op FlexCon in Antwerpen, waar netbeheerders, leveranciers en aggregators uit de Benelux elkaar in september troffen, was de rode draad helder: de apparaten zijn er al, de toegang ertoe nog niet. Europa groeit richting 2030 van 4 naar 12 miljoen thuisbatterijen, van 18 naar 52 miljoen elektrische auto's en van 29 naar 60 miljoen warmtepompen, volgens SolarPower Europe, LCP Delta, EHPA en het IEA. Tegelijk werkt een op de vijf thuisbatterijen offline, becijferde Smart Energy Lab, en heeft volgens LCP Delta slechts 8 procent van alle apparaten een energiemanager die ze aanstuurt. De meeste systemen werken alleen voor het huis zelf.

Dat gat groeit, want de behoefte groeit sneller dan het aantal verbonden huizen. ENTSO-E verwacht dat de Europese behoefte aan flexibiliteit tussen 2025 en 2033 verdubbelt. Smart Energy Europe en DNV rekenden uit dat de EU in 2030 zo'n 164 gigawatt flexibel vermogen van de vraagkant nodig heeft, grotendeels uit auto's, warmtepompen en thuisbatterijen. Bij 5 kilowatt per huis zijn dat ruim 30 miljoen huishoudens, ongeveer een op de zes in de EU. Geen zes congestiegebieden dus, maar tientallen miljoenen huizen door heel Europa.

Mee kunnen doen betekent daarom: elk merk, elke combinatie van apparaten, zonder extra kastje en zonder installateur die ervoor langs moet komen. Zolang meedoen een project is, doet alleen de early adopter mee.

Mee willen doen: vier voorwaarden

Toegang alleen is niet genoeg. Een apparaat dat technisch bereikbaar is, maar waarvan de eigenaar (je buren, oom, zus of andere kennis) niet begrijpt wat ermee gebeurt, gaat op een dag weer weg. Mee willen doen vraagt in mijn ogen vier dingen.

Eigendom. De bewoner bepaalt hoeveel ruimte hij geeft, per apparaat: alleen de eigen zonnestroom benutten, ook sturen op de uurprijs, ook beschikbaar zijn voor het net. Een schuifknop, geen aan-uitknop. Wie weinig vertrouwen heeft, begint klein. Wie het ziet werken, wil meer weggeven.

Transparantie. Een bewoner moet in zijn app kunnen terugzien waarom zijn batterij op een bepaald moment laadde of ontlaadde: voor de prijs, voor de balans, voor de wijk, of op eigen instelling. Sturing die je niet kunt verklaren, wordt vroeg of laat uitgezet vanwege onbegrip.

Waarde die je begrijpt. Netbeheerders betalen in KV Flex 60 tot 120 euro per kilowatt per jaar aan marktpartijen; wat de bewoner daarvan krijgt, bepaalt zijn leverancier. In Groot-Brittannië verdient een onafhankelijke aggregator volgens LCP Delta zo'n 365 pond per jaar aan één elektrische auto. Er wordt dus geld verdiend met de apparaten in huis, maar het staat in kilowatt per jaar in contracten tussen partijen, en niet duidelijk op de energierekening van het huishouden. Vertaal het naar euro's per maand voor dat ene huis, gesplitst in waar het vandaan komt.

Inzicht in de opbrengst. Wie zijn apparaat beschikbaar stelt, ziet achteraf wanneer het is ingezet, waarvoor, en wat het opleverde. Op FlexCon klonk het over de afrekening tussen aggregator en netbeheerder: alleen uitgevoerde flex telt. Dat geldt net zo hard voor de afrekening met de bewoner.

Vertrouwen is de snelste weg naar schaal

Bij Powerselect®, waar wij thuisbatterijen van allerlei merken via een gratis app aansturen en de bewoner zelf bepaalt hoeveel wij mogen sturen, zien we het patroon elke dag. Mensen beginnen bij hun eigen huis, zetten daarna sturing op de uurprijs aan, en zijn pas dan bereid hun apparaat in een grotere pool te laten meedraaien. Die ladder sla je niet over. Wie bovenaan begint, met een apparaat dat buiten de bewoner om wordt ingezet, verliest hem bij de eerste tegenvaller.

En de sector kan dat niet hebben. De koopintentie voor thuisbatterijen zakte dit jaar van 61 naar 41 procent, bleek in juni uit een Slimster-peiling onder ruim duizend huiseigenaren. Mensen twijfelen al. Een apparaat waar je zelf de regie over houdt, neemt die twijfel weg. Een apparaat dat buiten je begrip om wordt ingezet, vergroot de twijfel.

Begin bij de bewoner

Daarom is mijn oproep aan de sector simpel. Behandel het huishouden niet als de laatste schakel in de keten, maar als de eerste. Maak meedoen zo eenvoudig als een app installeren. Laat zien wat er gebeurt en wat het oplevert. En laat de keuze waar hij hoort: bij de mensen die de apparaten hebben gekocht.

Elke thuisbatterij die vandaag wordt verkocht, hangt er in 2029 nog. De vraag is niet of die batterij dan slim is. De vraag is of de eigenaar dan nog blij is dat hij meedoet.