ACM Energizer event: Energiesysteem moet sneller veranderen, flexibiliteit en weerbaarheid worden bepalend

Nederland en Europa moeten sneller keuzes maken over de inrichting van het energiesysteem. Meer flexibiliteit, investeringen in netten en een eerlijkere verdeling van de kosten zijn noodzakelijk om de energietransitie betaalbaar en weerbaar te houden. Dat was donderdag de rode draad tijdens het eerste ACM Energizer-event in Den Haag, waarbij onder meer Staatssecretaris Klimaat en Groene Groei Jo-Annes de Bat en CEO van TenneT Manon van Beek gastsprekers waren.

In een volle zaal in Madurodam kwamen donderdag 24 september netbeheerders, beleidsmakers, toezichthouders, politici, adviseurs en vertegenwoordigers uit de energiesector bijeen. De Autoriteit Consument & Markt (ACM) organiseerde het evenement rond de vraag hoe Nederland en Europa het energiesysteem toekomstbestendig kunnen maken.

De uitdagingen zijn inmiddels breder dan alleen de verduurzaming van de energievoorziening. Netcongestie, stijgende energiekosten, geopolitieke afhankelijkheden en de toenemende behoefte aan flexibiliteit dwingen tot keuzes over de inrichting en financiering van het energiesysteem.

‘Alles moet sneller’

Staatssecretaris van Klimaat en Groene Groei Jo-Annes de Bat benadrukte dat Nederland op het gebied van de energietransitie vooroploopt, en helaas dus ook met netcongestie.

Volgens De Bat is de druk om het energiesysteem aan te passen hoog. Procedures moeten sneller, investeringen moeten worden versneld en er moeten keuzes worden gemaakt over hoe de beschikbare netcapaciteit wordt benut.

Flexibiliteit wordt volgens de staatssecretaris steeds belangrijker. Prijsprikkels kunnen daarbij helpen om het elektriciteitsverbruik beter af te stemmen op de beschikbare capaciteit. Peakshaving, het verminderen van het elektriciteitsgebruik en opwek tijdens piekmomenten, moet daarmee een groter onderdeel worden van het energiesysteem.

De Bat wees verder op de stijgende energiekosten. Kwetsbare groepen moeten volgens hem worden beschermd, maar tegelijkertijd moet Nederland verder kijken naar de structurele kosten van het energiesysteem en de energiebelasting.

Ook de internationale concurrentiepositie speelt daarbij een rol. Nederland moet volgens De Bat binnen de Europese regelgeving ruimte zoeken om het energiesysteem betaalbaar en concurrerend te houden, terwijl het Nederlandse bedrijfsleven tegelijkertijd internationaal actief kan blijven.

Nieuwe keuzes voor het energiesysteem

De staatssecretaris verwees tijdens het evenement ook naar de actualisatie van het Nationaal Plan Energiesysteem (NPE). Het plan uit 2023 sluit volgens het kabinet niet meer voldoende aan op de huidige ontwikkelingen. Daarvoor is in korte tijd te veel veranderd.

De actualisatie stelt welke koers Nederland de komende jaren moet volgen en welke rol marktpartijen, overheid en investeerders daarin hebben. Volgens De Bat moeten richting het voorjaar van 2027 concrete plannen op tafel liggen voor de financiering van die koers.

Dat daar nog fundamentele vragen onder liggen, bleek uit een vraag uit de zaal over het aardgasnet. Wanneer steeds meer huishoudens en bedrijven van het gas afgaan, blijven immers delen van dezelfde infrastructuur bestaan terwijl het aantal gebruikers afneemt. De kosten moeten dan over een kleinere groep worden verdeeld.

De Bat had daar geen oplossing voor. Volgens hem zijn meerdere oplossingen mogelijk en moet het gesprek daarover met alle betrokken partijen worden gevoerd. Niet handelen is volgens de staatssecretaris uiteindelijk duurder dan keuzes maken en investeren.

Duitsland zet in op flexibiliteit

Ook Duitsland staat voor vergelijkbare problemen. Klaus Müller, president van de Bundesnetzagentur, wees erop dat zowel Nederland als Duitsland de elektriciteitsnetten moeten uitbreiden én tegelijkertijd slimmer moeten benutten.

Dynamischere nettarieven kunnen volgens Müller onderdeel zijn van die oplossing. Daarmee kan het gebruik van het elektriciteitsnet beter worden afgestemd op de beschikbare capaciteit. Tegelijkertijd is de invoering van dergelijke tarieven in Duitsland onderwerp van discussie. Veiligheid en betrouwbaarheid van het elektriciteitssysteem moeten volgens Müller de basis blijven.

De omvang van de opgave is groot. In Duitsland zijn volgens Müller momenteel aanvragen voor circa 160 gigawatt aan netcapaciteit in behandeling, waarvan slechts 51 gigawatt is goedgekeurd. Ook daar moeten procedures daarom sneller.

Flexibiliteit is volgens de Duitse toezichthouder niet alleen een manier om nieuwe aansluitingen mogelijk te maken. Het moet ook bijdragen aan een robuuster energiesysteem.

Niet alleen meer duurzame energie

Een bredere blik op de energietransitie kwam van professor Sir Dieter Helm van de University of Oxford. In een videopresentatie sprak hij over wat hij het energietrilemma noemt.

De discussie over energie wordt volgens Helm te vaak teruggebracht tot de overgang naar hernieuwbare energie. Daarmee zijn volgens hem niet automatisch alle problemen opgelost. Naast duurzaamheid moeten ook betaalbaarheid, systeemkosten en de beschikbaarheid van energie worden meegewogen.

Voor Europa speelt bovendien de internationale concurrentiepositie. Andere economische machtsblokken beschikken over verschillende energiebronnen en productieketens, terwijl Europa voor delen van zijn energievoorziening en grondstoffen afhankelijk blijft van andere landen.

De energietransitie vraagt volgens Helm daarom niet om één enkele oplossing, maar om keuzes over de totale inrichting van het energiesysteem. De kosten van het systeem zelf moeten daarbij nadrukkelijk worden meegenomen.

Vier voorwaarden voor een weerbaar energiesysteem

TenneT-topvrouw Manon van Beek noemt vier voorwaarden voor het toekomstige energiesysteem: veiligheid, betrouwbaarheid, betaalbaarheid en weerbaarheid. Die laatste gaat volgens haar ook over het verminderen van Europese afhankelijkheid van andere landen, grondstoffen en energieproducenten.

Daarbij is meer Europese samenwerking nodig. Ook de ACM moet volgens Van Beek vooruitkijken en bij nieuwe regels oog houden voor de gevolgen voor het energiesysteem.

De kosten van de transitie moeten volgens haar eerlijker over gebruikers worden verdeeld. Uiteindelijk zijn systeemdenken, investeringen en bestuurlijke keuzes nodig om de energietransitie tegelijk betaalbaar en weerbaar te maken.