Timmermans: ‘Laat de staatsschuld oplopen om de energietransitie te versnellen’

Europa moet veel sneller investeren in elektriciteit, infrastructuur en nieuwe technologie om economisch niet achterop te raken bij China en de Verenigde Staten. Dat stelde Frans Timmermans maandag 29 september tijdens SalesCircus van HomeZero op Forteiland IJmuiden. Volgens de voormalig Eurocommissaris zijn een Europese kapitaalmarktunie en een Europese energie-unie noodzakelijk om die investeringen mogelijk te maken.

Als voorbeeld noemde Timmermans zonnepanelen. Europa ontwikkelde belangrijke onderdelen van de technologie, maar investeerde volgens hem onvoldoende in grootschalige productie. China deed dat wel en bouwde vervolgens een dominante positie op in de productieketen

Timmermans sprak tijdens het evenement, dat zich richt op groei binnen de installatie- en energietransitiesector, over de technologische veranderingen die de economie en samenleving ingrijpend veranderen. Het publiek bestond onder meer uit installateurs, marketing- en salesprofessionals van installatiebedrijven en medewerkers die actief zijn binnen de energietransitie.

De energietransitie is volgens Timmermans naast een klimaatopgave ook een economische en geopolitieke opgave. Europa heeft volgens hem nog altijd sterke technologiebedrijven en kennisinstellingen, maar loopt het risico dat andere economische machtsblokken de productie en daarmee de economische waarde naar zich toetrekken.

“Je moet je aanpassen voordat je gedwongen wordt om je aan te passen”, stelde Timmermans. “Wie het eerst leert omgaan met de verandering, heeft de beste kansen om de technologie verder te ontwikkelen.”

Daarmee raakt zijn boodschap direct aan de installatiebranche. De sector moet de komende jaren veel meer woningen verduurzamen. Warmtepompen, zonnepanelen, batterijen en andere elektrische toepassingen zorgen voor een groeiende vraag naar elektriciteit.

Volgens Timmermans moet Europa daarom juist nu investeren. “We kunnen niet zeggen dat Europa achterloopt en dat we dat later wel inhalen. Als we nu niet blijven investeren, verliezen we de mogelijkheid om mee te doen.”

Mkb moet makkelijker aan kapitaal komen 

Voor het mkb zit daar volgens Timmermans een belangrijk knelpunt. In een interview met Solar365 na zijn lezing benadrukte hij dat Europese subsidies slechts een deel van de oplossing zijn. Vooral de toegang tot betaalbare financiering moet verbeteren.

“Het allerbelangrijkste vind ik dat het voor het mkb makkelijker wordt om toegang te krijgen tot kapitaal”, zegt Timmermans.

Veel bedrijven zijn volgens hem nog sterk afhankelijk van banken. Rechtstreekse toegang tot de Europese kapitaalmarkt kan financiering goedkoper en toegankelijker maken. Daarvoor is volgens Timmermans een Europese kapitaalmarktunie nodig.

Op dit moment gelden in de Europese lidstaten nog verschillende regels voor kapitaalmarkten. Dat maakt grensoverschrijdende investeringen ingewikkelder. “Ondernemers weten dan beter waar ze onder de gunstigste voorwaarden geld kunnen lenen. En investeerders weten dat hun investeringen in heel Europa op dezelfde manier worden beschermd.”

De bereidheid van lidstaten om bevoegdheden op dit terrein aan Europa over te dragen is volgens Timmermans echter beperkt. “Zeker als het om kapitaal gaat, is er nog niet altijd voldoende vertrouwen tussen de lidstaten.”

Toch zou dat volgens hem geen reden moeten zijn om verdere integratie uit te stellen. “Een gebrek aan vertrouwen mag niet zwaarder wegen dan het belang van één grote Europese kapitaalmarkt.”

Niet iedere overheidsschuld is hetzelfde

Daarbij hoort volgens Timmermans ook een andere kijk op overheidsschuld. Europa beoordeelt uitgaven volgens hem nog te veel vanuit een traditionele boekhoudkundige benadering.

Er moet volgens hem een duidelijker onderscheid worden gemaakt tussen schuld voor consumptie en schuld voor investeringen. Geld lenen voor een uitbreiding van het elektriciteitsnet is volgens Timmermans iets anders dan lenen om lopende uitgaven te betalen.

“Sommige schulden leiden tot extra economische groei. Dan gaan de kosten voor de baten uit.” Dat geldt volgens hem ook voor het verduurzamen van woningen. Investeringen in het woningbestand leveren niet alleen klimaatwinst op, maar kunnen woningen comfortabeler, energiezuiniger en meer waard maken. Voorwaarde is wel dat burgers die investeringen kunnen volgen en begrijpen. “Mensen moeten weten waarom bepaalde investeringen belangrijk zijn”, aldus Timmermans.

Van een Nederlands naar een Europees energiesysteem

Niet alleen de kapitaalmarkt moet volgens Timmermans Europees worden georganiseerd. Ook het elektriciteitssysteem moet veel sterker over de landsgrenzen heen worden verbonden.

Hij pleit daarom voor een Europese energie-unie. Landen moeten hun eigen keuzes kunnen blijven maken over hun energiemix, maar moeten volgens Timmermans veel beter in staat zijn om elektriciteit met elkaar uit te wisselen.

“Als er in het ene land een tekort aan elektriciteit is, moet dit kunnen worden aangevuld met een overschot uit een ander land.”

Daarvoor zijn volgens hem veel sterkere grensoverschrijdende elektriciteitsnetten nodig. De toenemende vraag naar elektriciteit maakt die ontwikkeling volgens hem urgenter.

Ook flexibiliteit kan volgens Timmermans niet uitsluitend nationaal worden georganiseerd. Europese landen krijgen immers allemaal te maken met dezelfde groeiende elektriciteitsvraag en de wisselende productie van wind- en zonne-energie.

“De schaal die we nodig hebben, overstijgt de landsgrenzen”, zegt hij. “Dat geldt zowel voor de investeringen als voor de hoeveelheid elektriciteit die we moeten produceren.”

Elektrificatie als economische strategie

Daarmee koppelt Timmermans elektrificatie nadrukkelijk aan de concurrentiepositie van Europa. De komende jaren moet volgens hem niet worden afgeremd vanwege de omvang van de verandering. Juist snelheid is noodzakelijk.

De energietransitie is daarmee volgens Timmermans meer dan het terugdringen van CO₂-uitstoot. Het gaat ook om de vraag waar toekomstige economische groei, productiecapaciteit en technologische kennis terechtkomen.

De installatiebranche bevindt zich daarbij volgens zijn redenering op een cruciale plek. Zij moet de technologie uiteindelijk bij bedrijven en huishoudens toepassen, terwijl tegelijkertijd de infrastructuur waarop die technologie draait moet worden uitgebreid.

Dat maakt de energietransitie volgens Timmermans ook een investeringsopgave. “Versterk de elektriciteitsnetten. Blijf investeren in nieuwe energietechnologie.”

Begin bij woningen

Een belangrijk deel van die aanpak ligt volgens Timmermans bij het verduurzamen van woningen, waarbij hij vooral sociale huurwoningen noemt.

Daarmee kunnen volgens hem verschillende problemen tegelijkertijd worden aangepakt. Lagere energielasten kunnen huishoudens met een smalle beurs helpen, terwijl betere woningen zorgen voor meer comfort en een gezonder binnenklimaat.

Daarmee raakt hij ook aan een van de problemen die het klimaatbeleid volgens hem de afgelopen jaren heeft ondervonden: de verdeling van de kosten en baten.

Subsidies kwamen volgens Timmermans relatief vaak terecht bij huishoudens en bedrijven die de benodigde investeringen al konden betalen. Voor mensen met lagere inkomens ligt dat anders. Zij besteden relatief veel van hun inkomen aan basisbehoeften zoals energie en voedsel.

Als verduurzaming vervolgens vooral als kostenpost wordt ervaren, kan dat het draagvlak aantasten. “Niet omdat mensen per definitie tegen verduurzaming zijn, maar omdat het beleid voor hen financieel onrechtvaardig kan voelen.” Daarom moet volgens Timmermans zichtbaar worden wat verduurzaming mensen oplevert.

Korte termijn blijft onzeker

Ondanks zijn nadruk op de kansen van technologie is Timmermans niet onverdeeld optimistisch over de komende jaren. Gevraagd naar de toekomst zegt hij bezorgd te zijn over de korte termijn.

“De vraag is alleen: als we de problemen op korte termijn niet goed oplossen, hoe zorgen we er dan voor dat Nederland er op de lange termijn als land goed uitkomt?”

Over die lange termijn is hij positiever. Maar daarvoor moeten volgens Timmermans nu wel keuzes worden gemaakt: investeren in elektriciteitsnetten, woningen en nieuwe technologie, de toegang tot kapitaal verbeteren en Europese samenwerking op energie en infrastructuur versterken.

Voor de energietransitie betekent dat volgens zijn visie vooral één ding: 'Niet wachten tot de noodzaak groter wordt, maar nu opschalen.'