De Nederlandse daken liggen vol zonnepanelen, maar de manier waarop huishoudens hun zonnestroom gebruiken, verandert snel. Waar jarenlang maximale opbrengst centraal stond, verschuift de focus naar zelfconsumptie: het slim benutten van eigen opgewekte stroom. Volgens experts ligt de sleutel niet in één oplossing, maar in een slimme combinatie van gedrag, apparaten en technologie, waarbij de thuisbatterij opvallend vaak niét de beste keuze is.

De energietransitie in huishoudens komt in een nieuwe fase. Door de afbouw van de salderingsregeling en oplopende terugleverkosten wordt het steeds minder aantrekkelijk om zonnestroom terug te leveren aan het net. In plaats daarvan groeit het belang van direct eigen verbruik. Volgens energie- en data-expert Jeroen Bakker begint die omslag niet bij technologie, maar bij inzicht. “Veel mensen denken dat er één oplossing is voor hun energiegebruik", zegt hij. “Maar in werkelijkheid is elke situatie anders.” Ook bij Vereniging Eigen Huis zien ze die ontwikkeling duidelijk terug. De organisatie, met meer dan 800.000 leden, krijgt steeds vaker vragen over hoe huishoudens hun zonnestroom beter zelf kunnen benutten. Jan Roelof Hoving, bouwtechnisch specialist bij Vereniging Eigen Huis, laat weten dat er onlangs nog onderzoek naar gedaan is binnen haar leden.

Zelfconsumptie: het gemiddelde zegt weinig
Wie kijkt naar cijfers over zelfconsumptie, ziet vaak percentages tussen de 25 en 40 procent. Maar volgens Bakker is dat een misleidend gemiddelde. “Twee huishoudens met precies dezelfde zonnepanelen kunnen een totaal ander stroomprofiel hebben", zegt hij. “Dat hangt af van gedrag, van het aantal panelen en van de oriëntatie van het dak.” Bij Vereniging Eigen Huis wordt doorgaans uitgegaan van ongeveer 30 procent direct eigen verbruik, als huishoudens geen aanvullende maatregelen nemen. “Maar dat is echt een gemiddelde”, zegt de bouwtechnisch specialist van de vereniging. “Als je minder panelen hebt, stijgt dat percentage automatisch. En andersom ook.” Dat veel systemen relatief lage zelfconsumptie hebben, is volgens beide experts te verklaren door de salderingsregeling. Die stimuleerde jarenlang jaarlijkse maximale opwek. “Mensen hebben hun systemen vaak overgedimensioneerd, omdat terugleveren financieel aantrekkelijk was”, zegt Bakker. “Daardoor is de zelfconsumptie relatief laag.”

Van opbrengst naar gebruik
Met het einde van de salderingsregeling verandert het speelveld ingrijpend. Mensen worden zich steeds bewuster van de waarde van stroom als ze terugleveren. Als je snapt hoe de wet van vraag en aanbod werkt, dan snap je ook dat zonnestroom terugleveren op momenten dat er veel aanbod is en weinig vraag, weinig waarde heeft.  “De waarde van energie verschuift”, zegt Bakker. “Waar terugleveren in de ochtend en namiddag nu nog prima is, wordt het steeds interessanter om je stroom zelf te gebruiken op het moment dat je het opwekt.” Volgens Vereniging Eigen Huis speelt dit nu al. Sommige huishoudens betalen inmiddels meer aan terugleverkosten dan ze ontvangen voor hun stroom. Dit zijn de mensen die meer stroom opwekken dan ze zelf gebruiken. “In die gevallen lever je dus geld in”, zegt de specialist. “Dan wordt eigen verbruik vanzelf belangrijker.” Hoewel netcongestie vaak wordt genoemd als reden om zelfconsumptie te verhogen, blijkt dat in de praktijk een minder sterke drijfveer. “Mensen handelen vooral vanuit hun portemonnee,” aldus Bakker.

Gedrag: nuttig, maar beperkt
Een veelgehoord advies is om stroomverbruik te verschuiven naar momenten waarop de zon schijnt. Denk aan wassen, drogen of afwassen overdag. Maar het effect daarvan wordt vaak overschat. “Dat is een van de grootste misverstanden,” zegt de specialist van Vereniging Eigen Huis. “Je gaat misschien van 30 naar 35 procent eigen verbruik. Daar win je de oorlog niet mee.” Bakker ziet gedrag wel als belangrijke eerste stap, maar benadrukt dat de impact relatief blijft. “Individueel lijken het kleine stappen, maar op grotere schaal maakt het wel  verschil.” Het echte verschil zit volgens beide experts in grotere stroomverbruikers, de zogeheten ‘assets’.

De grote verbruikers maken het verschil
Volgens Vereniging Eigen Huis zit de grootste winst in de inzet van grotere systemen in huis, zoals: warmtepompen, laadpalen met een elektrische auto, airco´s, zonnepanelen en thuisbatterijen. “Zonder die grotere assets kun je eigenlijk maar heel beperkt sturen”, zegt Hoving van Vereniging Eigen Huis. De grootste impact komt volgens hem van de elektrische auto.“Een laadpaal is echt een megaklapper. Daarmee kun je grote hoeveelheden zonnestroom direct benutten.” Daar zit wel een beperking aan: niet elk huishouden heeft een elektrische auto of een eigen oprit. En niet iedereen kan overdag de auto thuis of op het werk opladen.

Thuisbatterij: vaak overschat
Ondanks de groeiende populariteit van thuisbatterijen, zijn beide experts kritisch. “Voor 95 procent van de huishoudens is een thuisbatterij nu geen logische keuze,” stelt Bakker. “En als mensen er wel één nemen, kiezen ze voor een batterij met veel te veel capaciteit.” Ook Vereniging Eigen Huis ziet dat probleem. “In de zomer krijg je een grote batterij niet leeg, en in de winter niet vol,” zegt de specialist. “Dan is hij simpelweg verkeerd gedimensioneerd.” Hoewel een thuisbatterij het eigen verbruik kan verhogen tot 60 à 70 procent, is de businesscase vaak onzeker. Bovendien zijn er zorgen over veiligheid, met name bij zogenoemde plug-and-play batterijen. “De huisinstallatie is daar niet voor ontworpen,” waarschuwt de specialist. “Als je meerdere batterijen via stopcontacten aansluit, loop je risico op overbelasting en zelfs brand. Belangrijk is ook de plaatsing van de batterij: Niet in de vluchtwegen, niet op plaatsen waar ze gemakkelijk beschadigen, voldoende ventilatie en bij een rookmelder."

Warmtepomp en warmteopslag als alternatief
Waar batterijen veel aandacht krijgen, zien beide experts juist kansen in warmteopslag. “Een warmtepomp is extreem efficiënt", zegt Bakker. “Je stopt er één deel energie in en krijgt er 3, 4 of 5  delen warmte voor terug.” In plaats van elektriciteit op te slaan in een batterij, kan energie ook worden opgeslagen in warmte, bijvoorbeeld door water te verwarmen en op te slaan in  in  een boiler of buffervat. “Dat is eigenlijk ook een vorm van energieopslag”, zegt de specialist van Vereniging Eigen Huis. “En die wordt onderschat.” Vooral zonnestroomboilers, die water verwarmen op momenten van overschot, kunnen bijdragen aan hogere zelfconsumptie. Omdat warm water het hele jaar nodig is, is er een betere match met zonneproductie dan bij ruimteverwarming.

Slimme aansturing: veelbelovend, maar nog niet volwassen
Met de groei van elektrische apparaten in huis neemt ook de behoefte toe aan slimme aansturing via Home Energie Management Systemen (HEMS). “Veel apparaten werken nu nog langs elkaar heen,” zegt Bakker. “Dan krijg je pieken omdat alles tegelijk aan gaat, zodra de stroomprijzen laag zijn. Hier moet anders naar gekeken worden. Daarnaast moet er een standaard komen hoe apparaten met elkaar via het EMS communiceren. Maar zover zijn we nog niet.” Een EMS stuurt automatisch apparaten aan om zo het stroomgebruik te optimaliseren. De technologie is alleen nog niet volledig doorontwikkeld. “Het grootste probleem is dat apparaten niet zelfstandig met elkaar kunnen praten,” zegt de specialist van Vereniging Eigen Huis. “Iedere fabrikant gebruikt zijn eigen systeem. De verwachting is dat standaardisatie, mogelijk zelfs op Europees niveau, nodig is om deze systemen breed inzetbaar te maken.”

Zonnepanelen: anders kijken naar ‘dak vol’
Ook de kijk op zonnepanelen zelf verandert. Waar jarenlang werd geadviseerd om het dak volledig te benutten, wordt daar nu kritischer naar gekeken. “Misschien moet je juist naar minder panelen, zodat je meer direct gebruikt,” zegt Hoving van Vereniging Eigen Huis. Energie- en data expert Bakker blijft voorstander van maximaal benutten, maar met een andere insteek. “Ik zeg nog steeds: #dakvol”, zegt hij. “Maar de reden is veranderd.” “De focus ligt nu meer op spreiding van opwek (bijvoorbeeld oost-west als het dak daar geschikt voor is), een betere aansluiting op verbruik en minder piekoverschotten. Vergeet het optimaliseren op jaarlijkse maximale opwek, die tijd is geweest.”

Begin met begrijpen, niet met kopen
De belangrijkste conclusie is dat efficiënt gebruik van zonnestroom vraagt om maatwerk. Er is geen enkele oplossing die voor iedereen werkt. Volgens Vereniging Eigen Huis ligt de sleutel in een combinatie van maatregelen, afgestemd op het huishouden. “Het verhogen van eigen verbruik vraagt om een combinatie van maatregelen, waarbij de effectiviteit per huishouden sterk verschilt.”

“De grootste fout is dat mensen beginnen met kopen", zegt Bakker. “Terwijl ze zouden moeten beginnen met begrijpen.” De juiste volgorde is volgens hem cruciaal. “Begin met inzicht.” Bakker heeft daarvoor begin dit jaar een gratis stroomanalyse voor consumenten gerealiseerd. Meet het stroomverbruik zelf met een P1 meter en analyseer je dagelijkse stroompatroon. Vervolgens kijk je naar gedragsaanpassingen. Daarna komt de inzet van grotere apparaten, als een warmtepomp en een laadpaal. Pas als laatste stap is het zinvol om te investeren in aanvullende technologie, zoals een batterij of slim aansturingssysteem. En vergeet natuurlijk isoleren niet!” Uiteindelijk ligt de grootste winst niet per se in dure installaties, maar in kennis. “Wie begrijpt hoe en wanneer stroom wordt verbruikt, kan veel gerichter keuzes maken. De beste investering is kennis van je eigen energie.”