Energiecoöperaties trekken opnieuw aan de bel over de financiële drempels die netbeheerders opwerpen voor toegang tot het overvolle stroomnet. Volgens branchevereniging Energie Samen leiden verplichte aanbetalingen voor een plek op de wachtlijst tot grote financiële gevolgen voor de energiecoöperaties. Daarnaast is het niet eens zeker of zij ooit een aansluiting krijgen. Energie Samen heeft daarom een hoger beroep ingediend bij het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb). 

De kwestie speelt in meerdere juridische procedures bij de Autoriteit Consument en Markt (ACM). De toezichthouder oordeelde eerder dat netbeheerders een substantiële aanbetaling mogen vragen voor een plek in de wachtrij voor transportcapaciteit. Tegen die besluiten is hoger beroep ingesteld bij het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb). 

Juridische strijd over ‘redelijke’ aanbetaling 
Centraal staat onder meer de zaak van ValleiEnergie. In die procedure stelde de ACM netbeheerder Enexis in het gelijk: een aanbetaling voor een plek op de wachtlijst zou niet onredelijk zijn. Een vergelijkbaar oordeel volgde eerder in de zaak rond Endona. Beide dossiers liggen nu bij het CBb. Volgens de ACM is het gerechtvaardigd dat netbeheerders financiële zekerheid verlangen gezien de schaarste aan capaciteit. Energiecoöperaties betwisten niet alleen de hoogte van de bedragen, maar vooral het ontbreken van duidelijkheid over levering. In het reguliere handelsverkeer hoort bij een aanbetaling immers een redelijke verwachting over wanneer een dienst wordt geleverd. Bij netcapaciteit ontbreekt die tijdshorizon vaak volledig. 

Structureel probleem in marktontwerp 
De kern van het conflict raakt aan een bredere discussie: hoe wordt schaarse netcapaciteit verdeeld en wie draagt het risico? Netbeheerders benadrukken dat zij wettelijk verplicht zijn non-discriminatoir te handelen en geen capaciteit kunnen toewijzen die er niet is. Vanuit dat perspectief is een financiële drempel een manier om serieuze projecten te scheiden van vrijblijvende aanvragen.  Critici wijzen er juist op dat burgerinitiatieven, zonder winstoogmerk en met lokale inbedding, hierdoor relatief harder worden geraakt dan kapitaalkrachtige marktpartijen. Daarmee ontstaat een ongelijk speelveld. Bovendien stellen energiecoöperaties dat zij juist onderdeel van de oplossing kunnen zijn. Door lokale opwek en afname slim te combineren in energiegemeenschappen en hubs, kan het net efficiënter worden benut en piekbelasting worden verminderd. De huidige systematiek beloont dergelijke flexibiliteit nauwelijks. 

Oordeel CBb kan richtinggevend zijn 
Het hoger beroep bij het CBb wordt daarmee meer dan een juridisch detail. De uitspraak kan een leidraad zijn in hoeverre netbeheerders financiële voorwaarden mogen stellen zonder concrete leveringszekerheid te bieden. Daarnaast zal de uitkomst duidelijk maken of het systeem ruimte biedt aan burgerinitiatieven of dat zij structureel op achterstand blijven staan. 

Miljoenen voor een ‘uitzichtloze’ wachtlijst 
De problematiek speelt met name in provincies waar netcongestie nijpend is, zoals Flevoland, Utrecht en Gelderland. Daar moeten volgens de branchevereniging burgerinitiatieven soms miljoenen euro’s reserveren om überhaupt op de wachtlijst te komen. “Voor lokale coöperaties, die doorgaans één project ontwikkelen en kapitaal ophalen bij leden, is dat een buitenproportionele last.” Energie Samen stelt dat hierdoor projecten stilvallen, ledenvertrouwen afbrokkelt en innovatie wordt afgeremd. Tegelijkertijd beschikken netbeheerders over groeiende financiële buffers uit aanbetalingen, terwijl daar geen concrete leveringsverplichting tegenover staat. Formeel is dat toegestaan, maar maatschappelijk wringt het. 

Projecten lopen vast 
In de praktijk leidt dit tot stilstand van lokale opwekprojecten. Coöperaties die de aanbetaling niet kunnen opbrengen, komen niet eens in de wachtrij. Andere initiatieven wachten al jaren zonder perspectief op aansluiting. Illustratief is de situatie rond BijZonder Baarn. De ACM oordeelde eerder dat weigering van transportcapaciteit onterecht was, maar een daadwerkelijke aansluiting bleef tot op heden uit. Daarmee blijft niet alleen duurzame opwek liggen, maar ook lokaal draagvlak voor de energietransitie onder druk staan.